Zonguldak Ne Anlama Geliyor? — İsminin Kökeni ve Tarihsel Yolculuğu
Zonguldak ismi, bugünkü hâliyle Karadeniz kıyısındaki ilin adını taşırken, kökeniyle ilgili pek çok farklı teori vardır. Bu çeşitlilik, hem bölgenin coğrafî özelliklerine hem de geçmişteki toplumsal ve dilsel etkileşimlere işaret eder. Aşağıda, Zonguldak isminin ortaya çıkışı, tarihî bağlamı ve günümüzde süren akademik tartışmaları ele alan bir değerlendirme yer almaktadır.
İsmin Kökeni: Çeşitli Teoriler
İsim kökeni konusunda öne çıkan teorilerden biri, “zongalık” ya da “zonguralık” kelimeleridir. Bu kelimeler, sazlık, bataklık ya da kamışlık alan anlamına gelir; dolayısıyla, kömür ocakları işletilmeden önce bölgenin bataklık ve sazlıklarla kaplı olduğuna dair coğrafî gözlemlere dayanır. ([cografya.gen.tr][1])
Bir başka teori ise eski yerleşim adlarına dayanmaktadır. Görüşe göre, antik dönemde bölgedeki yerleşim “Sandraka / Sandrake” (Sandraka/Sandrake) olarak bilinirdi; buradan evrilerek zamanla “Zonguldak” halini almış olabilir. ([Vikipedi][2])
Üçüncü bir teori ise bölgenin madenciliğe açıldığı dönemde yabancı şirketlerce verilen isimlere dayanır. Bazı kaynaklarda, Fransız ve Belçikalı madencilik şirketlerinin “Zone Geul-Dagh” adını kullandığı, bunun da zamanla “Zonguldak” biçimine evrildiği iddia edilir. Burada “Zone” (bölge), “Geul / Göl” (Göldağı’na referans) ve “Dagh / Dağ” kelimelerinin birleştiği öne sürülür. ([cometoturkey.com][3])
Ancak bu teori tartışmalıdır; bazı tarihçiler ve dil bilimciler, böyle bir kombinasyonun gerçekçi olmadığını, “Zone‑Gül‑Dağ” ya da “Jungle‑Dağ” iddialarının daha çok popüler söylencelerden ibaret olduğunu vurgular. ([denizkarakurt.com.tr][4])
Tarihsel Süreç ve Zonguldak’ın Şehirleşmesi
Bugünkü Zonguldak, kömür madenleriyle birlikte 19. yüzyılda önem kazanmaya başlamıştır. Bölgedeki taş kömürü rezervleri, Osmanlı döneminde devrin ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla değerlendirilmeye başlanmış; liman ve demiryolu yatırımlarıyla birlikte Zonguldak, küçük bir köyden hızla endüstri şehrine dönüşmüştür. ([cometoturkey.com][3])
İsimsel olarak, 19. yüzyıl sonlarına kadar Zonguldak “Zonguldak nam mevki” ya da “Zonguldak mevkii” olarak anılmış, liman ve maden faaliyetleri arttıkça “Zonguldak” adı yerleşik hâl almıştır. ([Sakarya Gazetesi][5])
Ancak, bazı tarih yazımları ve belgeler “Göldağı” gibi yerel coğrafi referansların da kent isminin oluşumunda etkili olduğuna işaret eder. Bu da, Zonguldak adının yalnızca maden ya da coğrafî betimlemelerle değil; yerel coğrafya, yabancı madencilik faaliyetleri ve halkın dilsel dönüşümleriyle şekillendiğini gösterir. ([cometoturkey.com][3])
Günümüzde Akademik Tartışmalar
Bugün hâlâ Zonguldak isminin kökeni üzerine bir fikir birliği yoktur. Bazı akademik çevreler ve tarihçiler — örneğin bir makalede bu konuyu ele alan araştırmacılar — “Zone‑Geul‑Dagh / Jungle‑Dağ” gibi yabancı kaynaklı teorilerin somut tarihsel belgelere dayanmadığını, bu görüşlerin daha çok halk arasında yayılmış efsaneler olduğunu belirtir. ([denizkarakurt.com.tr][4])
Diğer yandan, bataklık/sazlık anlamlı “zongalık / zonguralık” teorisi, bölgenin coğrafî yapısı, eski köy yerleşimleri ve Osmanlı tahrir defterlerinde görülen benzer adlar nedeniyle daha tutarlı görülür. 1519 tarihli bir tahrir defterinde “Songuldayık” gibi bir ifade yer almakta; bu da ismin zaman içindeki evrimini göstermesi açısından önemlidir. ([denizkarakurt.com.tr][4])
Ayrıca, eski yerleşim adı “Sandraka / Sandrake” tezini savunanlar, arkeolojik ve antik dönem haritalarına dayanır. Ancak bugüne dek bu bağlantıyı kesin biçimde doğrulayacak keskin bir arkeolojik kanıt ortaya konmamıştır; bu yüzden bu teori hâlâ tartışmalı kalmaktadır. ([Vikipedi][2])
Ne Düşünülmeli?
Zonguldak isminin kökeni üzerine yapılmış bu farklı yorumlar gösteriyor ki, bir yerleşimin adı; coğrafya, dil, tarih ve toplumsal değişimlerin kesiştiği karmaşık bir süreçle şekilleniyor.
Zonguldak’ın isminin “bataklık / sazlık alan” anlamlı eskilere dayanan yerel dil kullanımından türemiş olma ihtimali güçlü görünüyor. Bu teori, hem bölgenin coğrafi yapısına uygun hem de belgelenebilir geçmişe dayanıyor.
Öte yandan eski yerleşim adı ya da yabancı madencilik şirketlerinin verdiği adların evrilmesi tezi, bu toprakların çok katmanlı tarihini — antik dönemden Cumhuriyet’e kadar — göz önüne alıyor. Bununla birlikte, bu teorilerin bilimsel olarak kabul görebilmesi için daha fazla arkeolojik veya arşivsel kanıt gerekiyor.
Sonuç
Zonguldak adı, kesin bir köken açıklamasına kavuşmamış olsa da; sazlık/bataklık temelli “zongalık / zonguralık”, eski yerleşim adı “Sandraka / Sandrake” ve yabancı madencilik dönemine ait “Zone‑Geul‑Dagh / Jungle‑Dağ” gibi görüşler, bu ismin çok katmanlı bir geçmişe sahip olduğunu gösteriyor.
Tarihsel evrim, dil değişimi, coğrafya ve ekonomik tarih gibi farklı disiplinleri bir araya getiren bu süreç, Zonguldak’ın sadece bir il ismi değil; aynı zamanda doğa, kültür ve endüstrinin kesişim noktasında şekillenmiş bir kimlik olduğunu hatırlatıyor.
[1]: “ZONGULDAK – İsminin Anlamı”
[2]: “Zonguldak – Wikipedia”
[3]: “Zonguldak – cometoturkey.com”
[4]: “Zonguldak Adının Kökeni”
[5]: “Zonguldak eski adı ve tarihi – sakaryagazetesi.com.tr”